Stan mikroflory jelitowej a psychika człowieka
O tym jak jelita wpływają na Twoje emocje i nastrój “Przed dwustu pięćdziesięciu laty pewien nieznany nikomu człowiek, nazwiskiem Leeuwenhoek,
W ostatnich latach naukowcy coraz częściej zadają sobie pytanie czy niedobory poszczególnych składników mineralnych są pierwotne czy wtórne wobec choroby jaką jest depresja. Podobne pytania stawia się wobec ważnego ostatnio tematu jakim są zaburzenia mikroflory jelitowej i osi jelitowo mózgowej. Jakie znaczenie dla układu hormonalnego ma żywienie i styl życia? I czy pacjent cierpiący na depresję może szukać pomocy w gabinecie dietetyka, psychodietetyka czy naturopaty specjalizującego się w temacie odżywiania? Depresja statystycznie występuje tak często, że nazywa się ją „przeziębieniem w psychopatologii”. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) do 2030 roku depresja prawdopodobnie będzie najbardziej powszechną chorobą świata a liczba osób zmagających się z nią rośnie w szybkim tempie. Statystyki szacują, że od 2005r wzrosła aż o 18,4%. Obecnie dotyka 322 mln ludzi, z czego 12% to Europejczycy, co daje 40 mln osób. Większość chorujących to kobiety (5,1%) w stosunku do mężczyzn (3,6%) a problem w szczególności dotyczy osób starszych. Szczyt zachorowań występuje najczęściej pomiędzy 30 a 40 oraz 50 a 60 rokiem życia. W Polsce na depresje choruje około 5% populacji, co daje 1,8 mln osób.
Okres w życiu człowieka, kiedy czuje się bardzo przygnębiony lub bardzo szczęśliwy może zakłócać normalne funkcjonowanie. To afektywne zaburzenie nastroju, które narusza równowagę emocjonalną. Może to świadczyć o poważnej depresji lub depresji występującej naprzemiennie z manią. Badacze szacują, że około 19% ludzi dorosłych cierpiało kiedykolwiek na zaburzenia nastroju. Wg definicji: „(1) depresja to negatywny stan emocjonalny, na który składa się smutek, poczucie bezradności i utraty; (2) czwarte stadium umierania według teorii Kubler-Ross.” „Depresja wielka (major depressive disorder). Zaburzenie nastroju charakteryzujące się intensywnym odczuwaniem depresji w dłuższym okresie, bez maniakalnej fazy podwyższonego nastroju występującego w depresji dwubiegunowej”. Depresja to zespół doświadczeń obejmujących nastrój, doświadczenia fizyczne, psychiczne i behawioralne. To dysfunkcja obejmująca cały organizm. Wg Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10, opracowanej przez WHO, zaburzenia depresyjne obejmują utrzymywanie się przez co najmniej dwa tygodnie dwóch z następujących objawów z dwóch grup:
Tabela1.
| Grupa I | Grupa II |
| obniżenie nastroju | osłabienie zdolności do koncentracji i utrzymywania uwagi |
| utrata zainteresowań | niska samoocena |
| utrata zdolności odczuwania przyjemności, zarówno zmysłowej, cielesnej emocjonalnej, intelektualnej i duchowej | towarzyszące poczucie winy i niskiej wartości |
| wycofywanie się z podejmowanych aktywności | pesymistyczne myśli wobec najbliższej przyszłości |
| zmniejszenie energii i zwiększona męczliwość | myśli lub zamiary suicydalne (na temat własnej śmierci) |
| zaburzenia rytmu snu | |
| Zmiany w apetycie (zmniejszony lub zwiększony) |
Zdarza się, że rozpoznanie zaburzeń depresyjnych jest zbyt częste w stosunku do faktycznego stanu. Dlatego należy zwrócić szczególną uwagę na formę i stadium nasilenia choroby. W tym celu wprowadzono klasyfikacje ICD-10 oraz DSM 5 uwzględniające inne zaburzenia.
Tabela2.
| Zaburzenia adaptacyjne (F43.2) | Dystymia (F34.1) | Cyklotymia (F34.0) |
| Odróżnia je wyraźny związek pogorszenia nastroju z poprzedzającym trudnym wydarzeniem życiowym oraz koniecznością dostosowania się do nowej sytuacji życiowej | Często trwa o wiele dłużej, może się utrzymywać nawet kilka lat | Związana z wahaniami nastroju, poza epizodami obniżonego nastroju przypominającymi objawy wskazującymi na zaburzenia depresyjne, pojawiają się również okresy podwyższonego nastroju i znacznej poprawy samopoczucia |
| Po odwróceniu uwagi danej jednostki od sytuacji trudnej nastrój bardzo często ulega poprawie | Obniżenie nastroju zazwyczaj ma o wiele łagodniejszy przebieg niż w depresji, rzadko pojawiają się myśli i zamiary samobójcze | Wahania nie są tak silne i wyraźne jak w chorobie afektywnej dwubiegunowej |
Na powstawanie zaburzeń nastroju naukowcy, lekarze i psychoterapeuci spoglądają z kilku perspektyw:
W tym przypadku stosuje się różnego rodzaju badania.
Leczenie depresji powinno być wynikiem współpracy grupy specjalistów. Lekarza rodzinnego, psychiatry i psychoterapeuty co jest podstawą leczenia zaburzeń tego typu. Bywają przypadki, w których należy zastosować metody, które zakładają wpływ czynników żywieniowych. Wtedy do zespołu dołącza dietetyk, psychodietetyk czy naturopata. Warto, aby wsparciem byli objęci również najbliżsi chorego. Zdiagnozowana depresja często wymaga leczenia psychiatrycznego, a farmakoterapia powinna być kontynuowana przez minimum pół roku od ustąpienia objawów. Wśród najczęściej stosowanych selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) znajdują się: escitalopram, mirtazapina, sertralina i wenlafaksyna. W szczególnie ciężkich epizodach depresji wciąż stosuje się trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne. Metaanalizy i przeglądy systematyczne mówią, że najlepsze i najszybsze rokowania daje połączenie leczenia farmakologicznego z psychoterapią, indywidualną lub grupową w zależności od wdrożonego nurtu terapeutycznego (psychoanalitycznego, psychodynamicznego, behawioralno-poznawczego czy systemowego). Bardzo ważne, by psychoterapia była prowadzona przez wykwalifikowaną osobę, prowadzoną przez swojego superwizora. W gabinecie dietetyka czy naturopaty wyspecjalizowanego w dziedzinie fitoterapii można zastosować surowce pochodzenia naturalnego o działaniu uspokajającym, przeciwlękowym, przeciwdepresyjnym czy ułatwiającym zasypianie. Surowce i preparaty stosowane w tym celu to: kozłek lekarski (Valeriana officinalis L.), który wykazuje pozytywne działanie w połączeniu z liśćmi melisy (Melissae Folium) i szyszkami chmielu (Strobili Lupuli L.) Ze względu na skutki uboczne preparaty z kozłka należy stosować nie dłużej niż jeden miesiąc. Kolejnym (najczęściej kupowanym surowcem zielarskim w Polsce) jest dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.). Mechanizm działania substancji biologicznie czynnych dziurawca związany jest z hamowaniem enzymów: monoaminooksydazy (MAO) i katecholo-O- metylotransferazy (COMT), które rozkładają aminy biogenne. Ponadto substancje te są inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny, dopaminy, norepi- nefryny, noradrenaliny, GABA. Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania wyciągów z dziurawca wynosi 4-6 tygodni. Choć są badania, które mówią o skuteczności leczenia pacjentów ze stwierdzoną łagodną lub umiarkowana depresją przez rok. Podczas leczenia wyciągami z dziurawca należy mieć na uwadze działanie fotouczulające. Ostatnio popularnym surowcem stosowanym w Polsce jest również ashwaghanda, adaptogen pozwalający organizmowi poradzić sobie ze stresem, niepokojem i zmęczeniem. Ponadto suplementacja ashwaghandą pomaga w poprawie koncentracji i pamięci. Ma również działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i może opóźnić procesy demencji i chorób mózgu. Kolejny, ważny surowiec o działaniu sedatywnym to lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia Miller) bardziej znana jako lawenda lekarska (Lavandula officinalis Chaix.) a w zasadzie jej kwiaty (Lavandulae flos). Aromaterapia najlepiej w połączeniu z masażem w stanach napięcia nerwowego, niepokoju czy bezsenności przynosi pozytywne efekty. Leki roślinne w porównaniu do leków syntetycznych wykazują porównywalną skuteczność i powodują mniej skutków ubocznych. Nie powinno się bagatelizować ich działania. Należy je odpowiednio dawkować i nie łączyć z preparatami syntetycznymi o podobnym działaniu.
„Oś jelitowo mózgowa to system wielokierunkowych powiązań mikrobioty – jelit – mózgu zachodzących na drodze biochemicznej i neurohormonalnej”. Komunikacja odbywa się dwukierunkowo:
Oś jelitowo-mózgowa obejmuje układ nerwowy, neuroendokrynny, neuroimmunologiczny, odgałęzienia autonomicznego układu nerwowego, jelitowy układ nerwowy oraz mikrobiotę jelitową. W kwestii zaburzeń depresyjnych (oraz innych zaburzeń na tle psychicznym) istotne jest to, że układy te oddziałują na siebie i komunikują się z mózgu do jelita i odwrotnie. W skrócie oznacza to, że komunikaty z trzewi wpływają na funkcje mózgu. Mikrobiota wg definicji noblisty, Joshuy Ledenberga to „społeczność mikroorganizmów komensalnych, symbiotycznych i patogennych, które zasiedlają ludzki organizm”. Ekosystem ten tworzą bakterie, grzyby, drożdże, wirusy, archeony, pierwotniaki i płazińce. U człowieka zdrowego te wszystkie mikroorganizmy utrzymują się w stanie równowagi i mogą spełniać swoje liczne zadania. Pełnią bowiem funkcje metaboliczne, rtoficzne i ochronne. Rozkładają i fermentują resztki pokarmowe, biorą udział w syntezie witamin z grupy B oraz witaminę K. Co równie ważne, za sprawą swoich metabolitów pobudzają sekrecję mucyny, która niejako uszczelnia nabłonek jelitowy. Zrównoważona mikrobiota wpływa również na układ immunologiczny wytwarzając związki o działaniu bakteriostatycznym i bakteriobójczym. Problemy zdrowotne o szerokim spektrum następują, kiedy mikrobiota jest w stanie dysbiozy. Nierównowaga może nastąpić na skutek stosowania antybiotykoterapii, częstego stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych, przewlekłego stresu, infekcji pasożytniczej lub złego żywienia. Może to prowadzić do rozszczelnienia połączeń między komórkami nabłonka jelitowego, co prowadzi do translokacji niekorzystnych bakterii do układu krążenia. Wówczas występuje ogólnoustrojowy stan zapalny. Objawy depresji na poziomie jelitowym występują na skutek owych zmian zapalnych. U zdiagnozowanych na depresję pacjentów naukowcy zaobserwowali zwiększone stężenie cytokin prozapalnych takich jak: interleukina – 1b (IL – 1b), IL – 6, czynnik martwicy nowotworów a oraz interferonu g. Cytokiny te komunikują się z układem immunologicznym oraz wpływają na produkcję neurotransmiterów, między innymi enzymu uczestniczącego w katabolizmie tryptofanu, który jest prekursorem serotoniny. Cytokiny mają również wpływ na syntezę kwasu glutaminowego – neuroprzekaźnika obniżającego produkcję neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego. Sprawia to, że obniża się plastyczność neuronalna i spada produkcja serotoniny. Co zatem robić, by zapobiec występowaniu stanów zapalnych? Podstawową kwestią jest odpowiednie nakarmienie „społeczności” zasiedlającej jelita. Mikrobiota, bowiem konwersuje na drodze fermentacji niestrawione węglowodany do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych-SCFA (Short Chain Fatty Acids), na które składają się octan, propionian i maślan. Najistotniejszy dla jelita to maślan, który niejako staje się dla niego „balsamem”. Jest głównym źródłem energii dla komórek nabłonka jelita i wraz z innymi SCFA wspomaga ukrwienie błony śluzowej. Przy właściwej proporcji tych kwasów mamy również gwarancję odpowiedniego PH jelit co sprzyja dobremu wchłanianiu wapnia, żelaza i magnezu, oraz wspomaganie rozwoju dobrych bakterii, które konkurują z patogenami. Czym zatem karmić mikrobiotę, by odwdzięczyła się zbawiennym dla jelit maślanem? Dobrym rozwiązaniem jest błonnik pokarmowy. Najlepiej wybierać inulinę, fruktooligosacharydy i laktulozę, które są oporne dla enzymów trawiennych, za to świetnie trawione przez bakterie zasiedlające okrężnicę. Należy zatem każdego dnia spożywać takie produkty jak: owoce, warzywa (w tym cebulowe i strączkowe) i otręby. Aby wspomóc rozwój właściwych bakterii poza odpowiednią dla nich pożywką należy spożywać naturalne probiotyki-z greckiego pro bios, czyli dla życia. Już w 1910 r, dr George Porter Phillips donosił o korzystnym wpływie bakterii kwasu mlekowego u chorych na depresję, a w 1923 roku grupa badaczy rekomendowała bakterię Acidofilus jako” środek służący fizycznej poprawie w leczeniu psychoz”. „Bułgarski Bacillus” z kolei to miano wyniku obserwacji wiejskiej społeczności bułgarskiej przez Ilii Miecznikowa, który jako pierwszy zwrócił uwagę na związek ponadprzeciętnego zdrowia tych ludzi a systematycznym spożywaniem kwaśnego mleka zawierającego bakterie kwasu mlekowego. Dlatego tak ważne jest, aby wprowadzić do diety produkty podlegające naturalnej fermentacji takie jak kiszone warzywa, kefir, kiszonki kimchi, herbatę kombucha lub pastę miso. Obecnie na rynku farmaceutycznym pojawiają się tak zwane psychobiotyki, którymi szybko można wesprzeć mikroflorę jelitową. Jest to probiotykoterapia, oparta na odpowiednich szczepach psychobiotycznych. Bakterie te zdolne są do dostarczania i wytwarzania substancji neuroaktywnych, takich jak kwas gammaaminomasłowy (GABA) czy serotonina, które działają na oś jelitowo mózgową. Wśród mikroorganizmów mających wpływ na zdrowie psychiczne człowieka pozytywną rekomendację Departamentu ds. Produktów Leczniczych Pochodzenia Naturalnego i Dostępnych bez Recepty (ang. NNHPD) wydano dla Lactobacillus helveticus Rossell-52 i Bifidobacterium longum Rossel-175. W badaniach wykazano, że preparaty zawierające te szczepy pomagają łagodzić objawy lęku, promują równowagę emocjonalną i pomagają w redukcji objawów gastro-jelitowych wywołanych przez stres. Dzieje się tak gdyż psychobiotyki wspomagają regulację i kontrolują osie neuroimmunologiczne. Poza istotną rolą pożywki dla flory jelitowej należy pamiętać o innych składnikach żywieniowych służących poprawie stanu klinicznego w depresji. W badaniach wybijają się kwasy wielonienasycone (PUFA), a przede wszystkim omega-3, oraz omega-6. O ich efektywności dla zdrowia decyduje ich stosunek w codziennej diecie, i powinien być utrzymywany na poziomie mniejszym niż 3 : 1. Omega-3 wpływają na budowę osłonek mielinowych neuronów, regulację przepływu neurotransmiterów oraz sygnałów nerwowych. Optymalizują rozwój mózgu, wpływają na optymalizowanie procesów poznawczych. Ponadto ograniczają powstawanie cytokin prozapalnych i reaktywnych form tlenu. Obecnie spożycie długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3, w tym kwasu eikozapentaenowego i kwasu dokozaheksaenowego, jest niskie w społeczeństwie krajów Europy Zachodniej. Optymalne jest spożywanie 2g EPA i DHA dziennie, i ograniczenie żywności bogatej w omega-6. Doskonałym źródłem tych kwasów są tłuste ryby. Łosoś (1,4-1,9 EPA+DHAg/100g produktu), śledź (1,2-1,7 EPA+DHAg/100g produktu), makrela (1,0-2,5 EPA+DHAg/100g produktu), pstrąg (0,7-1,0 EPA+DHAg/100g produktu), tuńczyk w puszce (0,7-1,0 EPA+DHAg/100g produktu). Dostarczenie 2g wielonienasyconych kwasów omega-3 wymaga zjedzenia np. 282g tuńczyka lub 660g świeżego dorsza, o ile ryby poławiane są w czystych akwenach. Pamiętać należy, że obecnie ryby są zanieczyszczone chemicznie, a niektóre gatunki kumulują metale ciężkie takie jak np. rtęć, czy inne substancje toksyczne jak np. dioksyny. Wybierając ryby hodowlane należy zwracać uwagę na źródło pochodzenia i oznaczenia opakowania. Odpowiedzialne hodowle sygnują swoje produkty ASC (Aquaculture Stewardship Council). Niedobór ryb w diecie oraz ryzyko spożycia zanieczyszonych produktów sprawia, że indywidualnie należy rozważyć wprowadzenie odpowiedniej suplementacji. Aby wesprzeć pracę mózgu i procesy poznawcze pacjenta, po analizie wyników badań laboratoryjnych krwi można wprowadzić dodatkową suplementację, o ochronnym działaniu neuronowym i pozytywnym wpływie na neurogenezę, czyli proces powstawania nowych komórek nerwowych. Mózg składa się w 60% z tłuszczów, dlatego wspomniane kwasy tłuszczowe omega-3 mają tak istotną rolę. Warto rozważyć suplementowanie L-karnityną i acetyl-L-karnityną (ACL), które wspierają koncentrację poprzez podniesienie energii w mózgu. Kolejnym elementem niezbędnym do mitochondrialnego łańcucha transportu elektronów jest Koenzym Q10. Ma on również właściwości neuroprotekcyjne i przeciwzapalne. Aby poprawić funkcję neuroprzekaźników: dopaminy, serotoniny i norepinefryny nie wolno pomijać w diecie kwasu alfa-liponowego (ALA) występujący np. w szpinaku, brokułach, ziemniakach i podrobach zwierzęcych. Aby hamować stany zapalne układu nerwowego oraz wspomagać funkcje kognitywne nie powinno się unikać spożywania zielonej herbaty, kakao czy kawy. Zawarte w nich polifenole mają bowiem zbawienny wpływ na neurony mózgowe. Na zwiększenie plastyczności synaps mózgowych mają również flawonoidy powszechnie występujące w warzywach i owocach. Ponadto niedobory w diecie składników takich jak magnez, cynk czy selen korelują z ospałością umysłową. Na prawidłową pracę mózgu również mają wpływ witaminy z grupy B, i witamina D, dlatego należy badać ich poziom i w przypadku niedoborów wprowadzić celowaną suplementację i odpowiednią dietę. Witaminy z grupy B, kwas foliowy i wspomniany magnez ponadto są niezbędnymi kofaktorami dla tryptofanu, egzogennego aminokwasu, który jest niezbędnym prekursorem serotoniny oraz wytwarzanej z niej melatoniny. Co ważne, przyspieszony rozkład tryptofanu może prowadzić nie tylko do wystąpienia niedoboru serotoniny ale i powstania wielu pośrednich produktów syntezy, kiedy w organizmie występuje przewlekły stan zapalny. Dlatego w stanach depresyjnych nie powinno się suplementować tryptofanu. Ponadto nierozważna suplementacja może spowodować zespół serotoninowy u pacjentów zażywających antydepresanty syntetyczne lub wspomniane wcześniej surowce zielarskie o działaniu sedatywnym. Najbezpieczniej i właściwie jest przyjmować tryptofan z pożywieniem. Aminokwas ten w dużych ilościach występuje w białkach kurzych jaj, spirulinie, nabiale, tofu, pestkach dyni, słonecznika i sezamu. W mięsie, głównie drobiowym i rybach. Ponadto w owocach, głównie w bananach, ananasach, daktylach oraz orzechach. Produkty bogate w tryptofan najlepiej jest spożywać z posiłkami niskobiałkowymi. Wynika to z faktu, że aminokwas ten by łatwiej przekroczył barierę krew-mózg nie powinien zbytnio konkurować o to samo z innymi aminokwasami.
W materiałach naukowych medycyny akademickiej trudno doszukać się informacji o leczeniu a nawet zapobieganiu depresji środkami innymi niż syntetyczna farmakologia. Oddziałuje się jedynie na objawy choroby, podczas gdy zaburzenie, które może być właściwą przyczyną wpływa na zdrowie całego organizmu. Z punktu widzenia psychodietetycznego, jasno widać, że depresja czy inne zaburzenia psychosomatyczne korelują z innymi chorobami wynikającymi z nierównowagi biochemicznej. Wg psychiatrii schorzenia psychiczne mają charakter pierwotny, a wszelkie inne dolegliwości są tylko ich wynikiem. Zaburzenia na tle lękowym i depresja to objawy często towarzyszące schorzeniom wielonarządowym. I gołym okiem wg statystyk widać, że „człowiek zachodu”, który cierpi na depresję równocześnie zmaga się z chorobami takimi jak: cukrzyca typu drugiego, choroby serca i krążenia, dyslipidemia, fibromialgia, migrena, zespół jelita drażliwego czy szereg chorób autoimmunologicznych. Dziś współczesne badania coraz częściej doszukują się cech wspólnych zdrowia jelit a ich wpływu na psychikę, kiedy już od dawna tradycyjna medycyna chińska mówi o braku równowagi układu pokarmowego i zakłóceniach uszkodzeniami shen. Co oznacza, że prawidłowe funkcjonowanie śledziony, żołądka i jelit ma duże znaczenie znaczenie dla umysłu i ducha. Dlatego podczas wspierania pacjenta z depresją w gabinecie dietetyka, psychodietetyka czy naturopaty należałoby znaleźć złoty środek w diagnostyce i działać zarówno na emocje, które stają się przyczyną choroby, jak i choroby „ciała”, które mogą być powodem dla „smutku duszy”
Książki
Artykuły i studia
3/ 2017, s 215-222
Strony internetowe
© Dominika Daniec – Poradnia Odchudzania i Odżywiania
Wszystkie treści zamieszczone na tej stronie, w tym artykuły, opisy, materiały edukacyjne oraz grafiki, stanowią własność autorską Dominiki Daniec i są chronione przepisami prawa autorskiego.
Kopiowanie, rozpowszechnianie, publikowanie lub wykorzystywanie treści w całości lub w części bez uprzedniej pisemnej zgody autorki jest zabronione.
Dopuszcza się cytowanie fragmentów treści wyłącznie z podaniem źródła oraz aktywnym odnośnikiem do strony: www.dominikadaniec.pl
Treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej konsultacji dietetycznej ani medycznej.
O tym jak jelita wpływają na Twoje emocje i nastrój “Przed dwustu pięćdziesięciu laty pewien nieznany nikomu człowiek, nazwiskiem Leeuwenhoek,
„Ściśnięty żołądek”, kto z nas choć raz w życiu nie użył tego zwrotu w sytuacji stresowej? a kto nie miał